Lichttherapie en de wetenschap erachter
Laatst bijgewerkt:
Vanaf oktober wordt het in Nederland pas licht als je al aan het werk bent, en donker voordat je klaar bent. Voor veel thuiswerkers betekent dat weken van vermoeidheid, een tragere start van de dag en concentratie die wegzakt rond twee uur 's middags. Dat is geen kwestie van doorzetten, het is een direct gevolg van hoe licht je lichaamsklok stuurt. Deze uitleg gaat over het mechanisme erachter en wat lichttherapie daadwerkelijk doet.
Je circadiaans ritme wordt gestuurd door licht, niet door de klok
Diep in je hersenen zit de suprachiasmatische kern, een klein klokmechanisme dat je slaap-waakritme, lichaamstemperatuur en hormoonafgifte regelt. Dit mechanisme wordt niet gestuurd door de tijd op je telefoon, maar door lichtinval op gespecialiseerde cellen in je netvlies. Fel, blauwachtig ochtendlicht is het sterkste signaal om de aanmaak van melatonine (het slaaphormoon) te remmen en je klok op "dag" te zetten, het startsein voor alertheid. Krijgt dat signaal 's ochtends weinig kracht, dan schuift je ritme makkelijk later op.
Waarom de winterdip een lichtprobleem is
Buitenlicht op een bewolkte winterdag is nog altijd 1.000 tot 10.000 lux. Een gemiddeld verlicht kantoor of huiskamer haalt 300 tot 500 lux, thuis vaak nog minder. Dat betekent niet dat binnenlicht niets doet: onderzoek van Zeitzer en collega's (2000) liet zien dat al gewoon kamerlicht van rond de 100 lux je klok merkbaar beïnvloedt, vooral 's avonds. Maar het ochtendsignaal is bij binnenlicht veel zwakker dan bij daglicht. Loop je in de winter van bed naar bureau zonder ooit buiten te komen, dan krijgt je systeem een flauw startsein, terwijl het avondlicht van schermen en lampen je klok juist later zet. Het resultaat: een vertraagde ochtend, een dip in de vroege middag, en moeite om 's avonds op tijd moe te worden.
Let wel: een winterdip is iets anders dan een winterdepressie. Bij een winterdepressie ben je wekenlang somber of lusteloos, slaap je veel en lukt je dagelijks leven slechter. Dat is een vorm van depressie waarvoor je naar de huisarts gaat. Het meeste onderzoek hieronder gaat over die winterdepressie, niet over de mildere dip die veel mensen kennen.
Wat lichttherapie precies doet
Een lichttherapielamp levert 2.500 tot 10.000 lux op korte afstand, ver boven wat binnenverlichting haalt, en dicht bij daglichtniveau. Gebruikt binnen het eerste uur na wakker worden, geeft dat je hersenen het felle signaal dat overdag hoort te komen van de zon. De gangbare dosis is 10.000 lux gedurende ongeveer 30 minuten; bij 2.500 lux moet je aanzienlijk langer zitten.
Het bewijs voor winterdepressie is behoorlijk stevig. Een meta-analyse van gerandomiseerde studies door Golden en collega's (American Journal of Psychiatry, 2005) vond voor felle-lichttherapie bij winterdepressie een effectgrootte van 0,84, vergelijkbaar met wat antidepressiva in de meeste studies laten zien. In de Canadese Can-SAD-studie (Lam e.a., 2006) kreeg de ene groep elke ochtend 30 minuten 10.000 lux, de andere het antidepressivum fluoxetine. Beide groepen deden het even goed (67 procent reageerde op de behandeling), en de lichtgroep ging na een week sneller vooruit. Voor voorkomen van een winterdepressie is het bewijs veel zwakker: een Cochrane-review uit 2019 vond maar één kleine studie en kon geen conclusie trekken. Ook voor de gewone winterdip zonder depressie is er minder onderzoek. Veel mensen ervaren het wel als prettig, maar verwacht er geen wonderen van. Onze vergelijking van lichttherapielampen zet de lux-waarden en afstanden van de bekendste modellen naast elkaar.
Timing is belangrijker dan duur
Een veelgemaakte fout is lichttherapie laat op de dag gebruiken omdat je dan pas moe wordt. Dat werkt averechts: fel licht in de avond verschuift je klok juist naar later, en Thuisarts.nl noemt moeilijk in slaap vallen als bijwerking van lichttherapie die te laat op de dag gebeurt. Het effectiefst is gebruik direct na het opstaan, terwijl je aan je bureau zit voor mail of de eerste taken van de dag, zo combineer je het moment toch al met iets dat je moest doen.
Lichttherapie is geen vervanging voor daglicht overdag
Een lamp van 20 minuten 's ochtends compenseert niet een hele dag binnen zitten met de gordijnen dicht. Werk zoveel mogelijk bij een raam, en neem als het kan een korte pauze buiten rond het middaguur, ook op bewolkte dagen is buitenlicht nog altijd een veelvoud van binnenverlichting.
Wanneer je het verschil echt gaat merken
Volgens Thuisarts.nl merken de meeste mensen met een winterdepressie binnen een week dat het beter gaat. Bij sommigen duurt het 2 tot 4 weken. Merk je na 6 weken dagelijks gebruik nog niets, dan helpt het waarschijnlijk niet en is het tijd om met je huisarts te overleggen. Het is geen momentaan effect zoals cafeïne, maar een geleidelijke herstelling van het ritme. Stop je midden in de winter, dan komen de klachten vaak terug, dus volhouden gedurende de donkere maanden levert het meeste op.
Zo pak je het praktisch aan: gebruik een lamp die 10.000 lux wit licht geeft en zit er elke ochtend ongeveer 20 tot 30 minuten voor, het liefst kort na het opstaan. Houd de afstand aan die in de handleiding van jouw lamp staat: veel lampen halen 10.000 lux alleen van dichtbij. Je hoeft niet in de lamp te kijken, het licht moet alleen je ogen bereiken, dus lezen of mailen mag gewoon. Heb je somberheidsklachten die langer dan twee weken aanhouden, een oogaandoening (zoals een netvliesaandoening of diabetes met oogschade), een bipolaire stoornis, of gebruik je medicijnen die je gevoelig maken voor licht? Overleg dan eerst met je huisarts. Meer over duur, moment en afstand lees je in onze uitleg over een daglichtlamp gebruiken.
Bronnen
- Thuisarts.nl (NHG), Ik heb een winterdepressie: 10.000 lux, ongeveer 35 cm, 30 minuten direct na het opstaan; effect meestal binnen een week.
- Golden RN e.a., The efficacy of light therapy in the treatment of mood disorders: a review and meta-analysis of the evidence, American Journal of Psychiatry 2005;162(4):656-662.
- Lam RW e.a., The Can-SAD study: a randomized controlled trial of the effectiveness of light therapy and fluoxetine in patients with winter seasonal affective disorder, American Journal of Psychiatry 2006;163(5):805-812.
- Nussbaumer-Streit B e.a., Light therapy for preventing seasonal affective disorder, Cochrane Database of Systematic Reviews 2019, CD011269.
- Zeitzer JM e.a., Sensitivity of the human circadian pacemaker to nocturnal light: melatonin phase resetting and suppression, Journal of Physiology 2000;526(3):695-702.
- Lam RW e.a., Light therapy for patients with bipolar depression: systematic review and meta-analysis, Canadian Journal of Psychiatry 2020;65(5):290-300.
Dit artikel is geen medisch advies. Twijfel je over je klachten, neem dan contact op met je huisarts.